آواز ابوعطا 1 جناب دماوندی ضبط 1291
یازدهمین آواز ضبط شده محمد فلاحی، مشهور به جناب دماوندی
تاریخ موسیقی ایران سرشار از لحظاتی است که در نگاه اول شاید ساده و گذرا به نظر آیند، اما در بستر زمان به اسطوره هایی فرهنگی و اجتماعی تبدیل شدهاند. یکی از این لحظات، آواز ابوعطای جناب دماوندی است؛ آوازی که نه تنها میراثی ارزشمند از موسیقی دستگاهی ایران محسوب میشود، بلکه در حافظهی تاریخی معاصر نیز جایگاهی ویژه یافته است. این آواز، از آثار محبوب رضاخان بود؛ فرماندهای نظامی که بعدها با عنوان رضاشاه پهلوی بر تخت سلطنت نشست. گفته میشود او این آواز را پیش از پادشاهی بارها شنیده و با آن انس گرفته بود، تا جایی که در میهمانیها و محافل دوستانه، از جناب دماوندی میخواست که ابیاتی از حافظ را در گوشه ابوعطا بخواند.
دومین همکاری میرزا حسینقلی خان فراهانی با جناب دماوندی در روز شنبه، 27 مهرماه 1291 خورشیدی بر صفحه ای سنگی ضبط شد. کیان فلاحی، نتیجه استاد دماوندی همراه با تیمی متخصص سال ها برای گردآوری و پالایش صوتی تک تک آثار ضبط شده این هنرمند زمان گذاشت. همچنین اشعار خوانده شده توسط پدرپدربزرگش را استخراج کرد و با صدای خود توضیحات تاریخی مرتبط با هر صفحه از جمله آواز ابوعطای 1 جناب دماوندی را در ابتدا و پایان فایل های صوتی افزود. این کار به منظور آشنایی بیشتر مخاطبین و ایجاد ارتباط بهتر نسل جوان علاقمند به آواز این خواننده انجام گرفت.
کد پیشواز ایرانسل : 44146974
ابوعطای جناب دماوندی، آواز محبوب رضاشاه
در اواخر دوره قاجار و ابتدای قرن بیستم، ایران درگیر دگرگونی های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی گسترده ای بود. انقلاب مشروطه نه فقط ساختار سیاسی کشور را تحت تأثیر قرار داده بود، بلکه بر فضای هنری و فرهنگی نیز به شدت تاثیر گذاشته بود. موسیقی هم به عنوان بخش جدایی ناپذیری از زندگی اجتماعی مردم ایران، در این دوره نقش بسیار مهمی را ایفا می کرد. محافل اشرافی، منازل رجال سیاسی و نظامی، و خانه های اعیان و خوانین به مراکز گردهمایی هنرمندان بدل شده بود.
در چنین فضاهایی که موسیقی سنتی مجال بروز پیدا می کرد، خاندان بختیاری، به ویژه علی قلی خان بختیاری مشهور به سردار اسعد دوم، از جمله حامیان موسیقی و هنر به شمار می آمد. معمولاً مجالسی که در عمارت او برگزار می شد، نه تنها به محلی برای انجام گفتگوهای مهم سیاسی و نظامی، بلکه به صحنهای برای اجرای موسیقی اصیل ایرانی مبدل می شد. رضاشاه در دوره ای که به رضا ماکزیم مشهور بود و از جمله فرماندهان نظامی دوره قاجار به شمار می آمد، از طریق دوستی با این خاندان در چنین مجالسی شرکت داشت. همین ارتباط، زمینه ساز آشنایی و علاقمندی او به صدای آواز جناب دماوندی گردید.
در یکی از همین میهمانی ها که رضاخان هم به عمارت علی قلی خان بختیاری آمده بود، در میانه بازی تخته نرد، رضاخان رو به جناب دماوندی کرد و از او خواست تا شعری از حافظ را با صدای زیبای خود اجرا کند. جناب هم آواز ابوعطایی را خواند که بعدها در قالب همکاری اش با میرزا حسینقلی خان فراهانی بر روی صفحات گرامافون و با لیبل شرکت گرامافون رکورد ماندگار شد. آن لحظه ترکیبی بود از شعر فارسی، موسیقی ایرانی و فضایی فرهنگی که در بطن مجلسی سیاسی – اجتماعی پدیدار شده بود.
لازم است بدانید که گوشه ابوعطا از ملحقات دستگاه شور به شمار می آید؛ مقامی با حال و هوای حزنآلود، معنوی و تأثیرگذار. شنیدن ابوعطا با اشعار حافظ می تواند فضایی روحانی و در عین حال پرشور بیافریند. همین تأثیرگذاری، سبب شد که مجلس رنگی دیگر به خود بگیرد و آواز جناب دماوندی در حافظه جمع و بخصوص پادشاه آینده ایران، یعنی رضاشاه ثبت شود.
هنرمندانی که در ضبط آواز ابوعطا 1 جناب دماوندی در سال 1291شرکت داشتند
میرزا حسینقلی خان فراهانی
نوازنده تار
جناب دماوندی
خواننده
صفحه گرامافون ابوعطا 1 جناب دماوندی؛ آوازی برآمده از دوره انقلاب مشروطه
ابوعطا یکی از گوشه های پرکاربرد و محبوب دستگاه شور می باشد. فضای این گوشه به شکلیست که هم می تواند در مناسبت های معنوی و مذهبی کاربرد داشته باشد و هم می تواند در بیان حالات عاشقانه و عارفانه بکار گرفته شود. در واقع، آواز ابوعطا پلی میان احساسات درون و زبان موسیقی است. جناب دماوندی با تسلطی که بر ردیف و ظرایف آوازی داشت، توانست ابوعطا را به شکلی اجرا کند که شنونده تحت تأثیری عمیق قرار گیرد. انتخاب شعری از دیوان حافظ هم تاثیرگذاری آواز او را دو چندان کرده است، چرا که حافظ شیرازی با زبان معنوی و رمزآلودش، معنایی چندلایه به اجرا می بخشد. میرزا حسینقلی، فرزند بزرگ خاندان فراهانی، مشهور به خاندان هنر و یکی از نامدارترین تارنوازان تاریخ ایران است. همکاری او با جناب دماوندی نقطه عطفی در ثبت و ماندگاری موسیقی ایرانی به شمار می رود. باید در نظر داشت که در آن زمان با ورود گرامافون به کشور تحولی بزرگ در فرهنگ شنیداری ایرانیان ایجاد شد.
پیش از آن، اجراهای موسیقی تنها در لحظه اجرا می شد و با اتمام مجالس ملی یا مذهبی پایان می یافت. اما ضبط صدای هنرمندان ایرانی بر روی گرامافون که در دوره سلطنت مظفرالدین شاه آغاز شده بود، امکان ماندگاری و تکثیر آثار موسیقایی را فراهم می کرد. آواز ابوعطا 1 جناب دماوندی نیز از همین مسیر به میراثی ماندگار بدل شد.
متن آواز ابوعطا 1 جناب دماوندی
چو يار بر سر صلح است و عذر می خواهد
توان گذشت زِ جور رقيب در همه حال
آواز ابوعطا 1 جناب دماوندی؛ طنین موسیقی سنتی در حافظه جمعی ایرانیان
علت علاقه رضاشاه به آواز ابوعطا جناب دماوندی را می توان در چند عامل جستجو کرد. نخست آنکه رضاخان این آواز را با خاطرات دوران جوانی و مبارزات مشروطه پیوند می داده است. دوم اینکه فضای معنوی و پرشور ابوعطا با روحیه وی همخوانی داشت. سوم اینکه اجرای جناب دماوندی به قدری قدرتمند و دلنشین بود که هر شنوندهای را مجذوب خود می کرد. این علاقه مندی بعدها در سیاستگذاری های فرهنگی پهلوی نیز بیتأثیر نبود. هر چند رضاشاه به دلایل سیاسی و اجتماعی کوشید تا چهرهای نوین از ایران بسازد و بسیاری از سنتها را دگرگون کرد، اما علاقهاش به موسیقی سنتی نشان میدهد که او پیوندی ناگسستنی با فرهنگ ایرانی داشته است.
اما امروز وقتی آواز ابوعطای جناب دماوندی را می شنویم، این صفحه گرامافون فراتر از یک اثر موسیقایی به چشم می آید. این آواز در واقع سندی از پیوند هنر با سیاست، مدرکی صوتی دال بر نقش موسیقی در حافظه تاریخی یک ملت و شاهدی زنده نسبت به توانایی هنرمندان در ایجاد تحولات اجتماعی در طی اعصار گوناگون است. از سوی دیگر، آواز ابوعطا 1 جناب دماوندی، نمادی از آغاز دوران نوین موسیقی ایران است؛ عصری که در آن هنر آواز اصیل و نوازندگی دستگاهی با تکنولوژی ضبط صدا در می آمیزد و در نتیجه میراثی ماندگار پدیدار می شود. درست در همین هنگام است که باید با خود بیاندیشیم، با وجود تمام کاستی هایی که در دوره قاجار گریبان ایران را گرفته بود، اگر آن سفرهای فرنگ ناصرالدین شاه قاجار نبود، اگر علاقه او به هنر و موسیقی و تلاش های مستمری که برای گردآوری هنرمندان برجسته ایرانی در دارالخلافه ناصری نمی شد و صد البته اگر کوشش دربار ناصری برای ورود فناوری ضبط در اواخر دوره سلطنت او به ایران انجام نشده بود، شاید ما امروز فقط در روایت های شفاهی، نقل قولی کوتاه از آواز ابوعطای جناب دماوندی می شنیدیم.
آواز ابوعطا 1 جناب دماوندی و محبوبیت آن نزد رضاشاه، تنها یک خاطره نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ معاصر ایران است. این روایت نشان می دهد که چگونه موسیقی میتواند در بطن رویدادهای سیاسی و اجتماعی جای گیرد و فراتر از سرگرمی، به ابزاری برای پیوند میان انسان ها با گذشته، فرهنگ و هویت ملی شان بدل شود. امروز که نسل جدید بار دیگر به آثار قدما توجهی ستودنی نشان داده است، بازخوانی چنین لحظاتی ضروری به نظر می آید. زیرا فقط با شناخت چنین میراثی است که ما می توانیم پلی میان گذشته و آینده ایجاد کنیم و جایگاه موسیقی کشورمان را در تاریخ معاصر بهتر درک کنیم. پژواک آواز ابوعطا 1 جناب دماوندی، همان طور که در گوش رضاشاه طنینانداز شد، همچنان در گوش جان تاریخ و فرهنگ ایران زمین نیز شنیده می شود.
آثار پیشنهادی مرتبط با آواز ابوعطا 1 جناب دماوندی
