مناجات 1 جناب دماوندی ضبط 1291
نوزدهمین اثر ضبط شده محمد فلاحی، مشهور به جناب دماوندی
آخرين اثري که در اين دوره از شیخ محمد دماوندی ضبط شد، مناجاتی منظوم و منسوب به حضرت علی (ع) می باشد که بر روی ديگر صفحه اذان قرار گرفته است. در مناجات 1 جناب دماوندی، خواننده با ذکاوتی مثال زدنی و انتخاب دستگاه بيات کُرد، بدون آنکه در تمام مدت آواز، حتی یک نوازنده او را همراهی کند، بدون تغيير در کوک صدا، نخستين مناجات ضبط شده تاريخ ايران را به زيبايی هرچه تمام، اجرا می نماید.
انتشار صفحه مناجات 1 جناب دماوندی زمینه ساز ضبط مناجاتهای ديگری توسط خوانندگان نسلهای بعد از او در ايران شد. مکالمه ميرزا اسدالله خان اتابکی با جناب دماوندی در پايان اين مناجات، از موارد جالب آن می باشد. زنده یاد استاد محمد ابراهيم باستانی پاريزی، از مورخين و پژوهشگران سرشناس معاصر ايران در کتاب حماسه کوير به اين صفحه چنين اشاره کرده است:
« جناب دماوندي همان خواننده معروفي است که همه او را دماوندي ميدانند، و من خود چند سال پيش به خانه او در احمدآباد رفتم، و احمدآباد تازه خود از دهات خوش آب و هواي دماوند است. اين آقا جناب همانست که يک نسل مردم اين مملکت با خلوص به آهنگ دلپذير صفحه مناجات او در سحرهاي ماه رمضان با خدا راز و نياز کردند. »
کد پیشواز ایرانسل : 44146999
آثار جناب دماوندی؛ تعادل میان شعر و آواز
جناب دماوندی در مدرسه صدر تهران درس خوانده بود و پیش از آنکه در آواز مشهور شود، شیخ محمد دماوندی خطاب می شد. در طول سال های تحصیل در مدرسه صدر، با علوم دینی، حقوقی هم آشنا شده بود. پدرش اصولاً فردی متدین و مذهبی بود. به همین دلیل علاوه بر آشنایی با ادبیات پارسی به کتب مذهبی نیز آشنایی خوبی داشت. انتخاب متن عربی برگرفته از نهج البلاغه بدون تردید در راستای دقت نظر این خواننده به هنگام اجرای آوازهایش است. جناب دماوندی اصولاً اشعار و متونی را اجرا می کرد که خود جزییاتش را انتخاب کرده بود. او برخلاف بسیاری از خوانندگان معاصرش، فقط به اجرای درست و دستگاهی آواز نمی اندیشید. با وجود آنکه هرگز اجرای تحریرها و ظرائف آوازی را فدای انتقال متن اشعار نمی کرد ولی از نظر برقراری تعادل میان بار معنایی متن اجرا و گوشه ای که شعر در آن اجرا می شد، بسیار دقیق بود. در بررسی اشعار آن دوران باید در نظر داشت که اساساً در آن زمان راهی برای بازخوانی یا انتقال مفاهیم اشعار در چهارچوبی زیبا پنداشته نمی شد. بلکه خود هنری مستقل بود که مخاطبین خاص خودش را داشت.
مناجات 1 جناب دماوندی؛ آوازی برای شاه و بینوا
پس از قتل ناصرالدین شاه، جناب دماوندی مدتی از تهران دور بود. پس از بازگشت به تشکیلات بختیاری ملحق شد و در شبی از شب های ماه رمضان، وقتی در یکی از املاک حاج علی قلی خان بختیاری مشغول مناجات بود، در سکوت شهر و تهرانی که در آن زمان بسیار کوچک و ساکت بود، به صاحبقرانیه رسید. مظفرالدین شاه قاجار پژواک آن صدای خوش را شنید و به سربازان دستور داد تا در شهر به دنبال خواننده این مناجات بروند و او را همراه خود به قصر بیاورند. سربازان برای یافتن صدا گسیل شدند و پس از مدتی به محل مورد نظر، رسیدند. آنان از جناب خواستند که همراهشان به کاخ صاحبقرانیه برود، اما استاد دماوندی گفت: « اُبهَت شاه زیاد است، من نگرانم که نتوانم در حضور ایشان مناجات کنم، بنابراین به شاه بفرمایید که من اینجا مناجات می خوانم و اعلی حضرت می توانند همان جا گوش کنند! »
جناب دماوندی همگان را یکسان می پنداشت. او با وجود اینکه اذان می گفت ولی دوستان زیادی از میان اهل سنت، ارامنه و سایر ادیان آسمانی داشت. وی هرگز انسانی را به دلیل ظاهر یا جایگاه اجتماعی اش بر دیگری برتری نمی داد. دستش همیشه به خیر بود و کنسرت های بسیاری را برای کمک به بینوایان و مستمندان در شهرهای مختلف برگزار کرد. حتی در سال 1304 خورشیدی، به پیشنهاد ارباب کیخسرو و کیانیان، کنسرتی خیریه برای تامین سرمایه مورد نیاز ساخت نخستین مدرسه دخترانه زرتشتیان در تهران برگزار کرد. به همین دلیل است که شاید بتوان این طور نتیجه گرفت، مناجات خوانده شده توسط او در سال 1291 خورشیدی، آوازیست برای همه، حتی شاه و بینوا …
متن مناجات 1 جناب دماوندی
اِلهي تَري حالي وَ فَقري و فاقَتي
بار الها حال من بينی و فقر و فاقه ام
اِليک مُناجاتي الخَفَيَّةَ تَسمَعُ
هم مناجات نهان را بشنوی وقت دعا
يا دانايِ کُلّ حال، اِِي مَعبودِ بي زَوال
يا دانای کل حال، ای معبود بي زوال
اِلهي لَئِن جَلَّت و جَمَّت خَطيئَتي
بار الها گرچه می باشد گناهم بس عظيم
اِليکَ لَدَي الاِعسارِ و اليُسرِ اَفزَعُ
سوی تو می نالم در حالت فقر و غنا
يا دانايِ کُلِّ حال، يا رَب
ای دانای کل حال، اي معبود بی زوال
ميرزا اسداله خان اتابکی: آقای جناب، قبول باشه انشاالله
جناب دماوندی: خدا قبول کنه
آوازی از جناب دماوندی؛ اولین مناجات ضبط شده تاریخ ایران
همان گونه که در بررسی صفحه اذان ۱ جناب دماوندی نیز اشاره شد، آثار آوازی او نهتنها در تاریخ موسیقی ایران، بلکه در تاریخ ثبت و ضبط صوتی جهان جایگاهی بی بدیل دارند. در این میان، صفحه مناجات ۱ یکی از مهمترین و در عین حال تأثیرگذارترین آثار بهجامانده از اوست؛ اثری که میتوان آن را نخستین مناجات ضبطشده در تاریخ ایران و از منظری وسیعتر، نخستین مناجات ضبطشده رسمی در جهان دانست.
این مناجات در زمانی ضبط شد که هنر آواز ایرانی در آستانه ورود به عصر جدیدی قرار داشت؛ عصری که در آن صدای خواننده میتوانست برای نخستین بار از مرزهای زمان و مکان فراتر رود و در صفحهای کوچک اما ماندگار ثبت شود. جناب دماوندی در این اثر، بهجای انتخاب گوشهها و نغمههای رایج در اجرای آوازهای عاشقانه یا توصیفی، به بیات کرد روی آورد؛ دستگاهی که از نظر فضا و حال و هوا، پیوند نزدیکی با مفهوم اندوه، خشوع و راز و نیاز دارد. نغمههایی که در مناجات ۱ شنیده میشود، کاملاً در چارچوب مویهخوانی قرار میگیرد؛ لحنی میان زمزمه و گریه، که نه تنها بیانگر تسلیم و فروتنی در برابر ذات الهی است، بلکه تصویری از حال درونی خواننده نیز ارائه میدهد.
جناب دماوندی، پیشگام در تلفیق عرفان و هنر
در اواخر قرن سیزدهم خورشیدی، ضبط صدا هنوز پدیدهای نو و شگفتانگیز بود. اغلب صفحات گرامافون به اجرای تصنیفها، آوازهای بزمی و گاه قطعات سازی اختصاص داشتند. مناجات، بهعنوان گونهای از بیان دینی و عرفانی، نه در ایران و نه در دیگر کشورهای مسلمان، سابقهای در ضبط رسمی نداشت. از همین رو، اقدام جناب دماوندی در انتخاب و اجرای متنی با مضامین مناجات و نیایش، اتفاقی پیشگامانه در تاریخ هنر صوتی جهان به شمار میآید.
دماوندی در این صفحه تنها به اجرای موسیقایی بسنده نکرد. او مثل همیشه، انتخاب شعر و مضمون را با دقتی مثال زدنی انجام داد. همانگونه که از زندگی او میدانیم، تحصیلاتش در مدرسه صدر تهران و آشنایی عمیقش با متون دینی و ادبی سبب شده بود تا در انتخاب هر واژه و نغمه، به پیوند معنا و موسیقی بیندیشد. در مناجات ۱، این دقت به اوج خود میرسد: جملهبندیهای آوازی او با سکوتهایی حسابشده همراهاند؛ گویی هر مکث، بخشی از گفتگو با پروردگار است.
مروری بر بُعد فنی و تاریخی مناجات 1 جناب دماوندی
از منظر فنی، اجرای بیات کرد در این اثر یکی از نمونههای درخشان درک فطری استاد دماوندی از ساختار دستگاهی را نشان می دهد. او در آغاز با یک درآمد آرام و موقر شروع میکند و سپس با حرکات بسیار نرم به گوشهها میرسد. تحریرها در این اجرا، برخلاف بسیاری از آثار همدوره، نه برای نمایش مهارت بلکه برای انتقال احساس به کار گرفته میشود. در هیچ یک از لحظات مناجات 1، شنونده احساس نمیکند که خواننده قصد خودنمایی دارد؛ بلکه نوعی حضور بیادعا و صادقانه در طول تمام اثر جاری است.
از نظر تاریخی اهمیت این صفحه دوچندان است. مناجات ۱ جناب دماوندی، نه تنها نشانهای از ورود مفاهیم عرفانی به دنیای ضبط صدا می باشد، بلکه گواهی بر پیوند دیرینه میان موسیقی ایرانی و مذهبی است. تا پیش از آن، مفاهیم دینی اغلب در فضای غیررسمی، مانند مساجد، تکایا یا مراسم تعزیه خوانی و خصوصی اجرا میشد و انتقال آن به مدیومی چون صفحه گرامافون به نوعی عبور از مرزهای سنتی تلقی می گردید. اما جناب دماوندی، با جسارتی که داشت، این مرز را فراتر برد و نخستین گام را برای ماندگار کردن نیایش در قالب اثری صوتی برداشت.
مناجات 1 جناب دماوندی، از گرامافون تا فیلم مستند
یک قرن پس از ضبط مناجات 1 جناب دماوندی، این صفحه در میان مجموعهداران و پژوهشگران موسیقی به یکی از کمیابترین و پرارزشترین آثار دوره قاجار تبدیل شد. نسخههای سالم آن بسیار محدود و در بیشتر موارد، تنها بخشی از اجرا با کیفیت قابل قبول باقی مانده بود. از همین رو، در روند ساخت فیلم مستند جناب دماوندی، تلاش بسیاری صورت گرفت تا نسخهای با کیفیت بالا از این اثر تاریخی بازیابی شود. متن عربی و ترجمه فارسی مناجات1 توسط نتیجه جناب دماوندی، کیان فلاحی دکلمه شد.
لازم به یادآوریست که در یکی از بخش های این مستند سریالی، بدون هیچگونه هماهنگی قبلی و در لحظاتی کاملاً فیالبداهه، این نسخه بازسازیشده برای چند تن از استادان، پژوهشگران و هنرمندان حاضر در بخش مصاحبهها پخش شد. فضای آن لحظه در فیلم، یکی از تأثیرگذارترین صحنههاست. پخش این صفحه در مستند، نه صرفاً بازآفرینی یک اثر تاریخی، بلکه احیای لحظهای از تاریخ فرهنگی ایران است. لحظهای که در آن، صدا به سندی از ایمان، اندیشه و هنر بدل میشود. برای بسیاری از مخاطبان فیلم، شنیدن مناجات ۱ تجربهای تکاندهنده بود؛ تجربهای که مرز میان گذشته و حال را در هم میشکند و نشان میدهد که چگونه صدای ضبطشده بیش از یک قرن پیش، هنوز میتواند در دلها طنین اندازد.
مناجات 1 جناب دماوندی؛ گواهی بر تداوم روح عرفانی در موسیقی ایرانی
جناب دماوندی با این اثر نشان داد که هنر اصیل ایرانی، حتی در قالب محدود و مکانیکی ضبط صوت نیز میتواند حامل معنا و احساس باشد. او با انتخاب آگاهانه گوشه بیات کرد، ساختار دستگاهی را در خدمت مفهوم قرار داد و نشان داد که در موسیقی ایرانی، معنا از نغمه جدا نیست. هر تحریر، هر وقفه و هر جمله، بخشی از مسیر نیایش است؛ مسیری که از درون انسان آغاز میشود و به آسمان ختم میگردد. مناجات ۱ نه فقط یک اثر صوتی، بلکه یک سند فرهنگی و معنوی است؛ گواهی بر تداوم روح عرفانی در بطن موسیقی ایرانی. اثری که از دماوندی چهرهای فراتر از یک خواننده خوش صدا میسازد: چهره انسانی جستجوگر، متفکر و مؤمن که هنر را نه برای جلوه، بلکه برای تقرب به حقیقت به کار میگیرد. برای پژوهشگران موسیقی و علاقهمندان به تاریخ ضبط، این صفحه فرصتی است برای درک ریشههای پیوند میان صدا و معنا، میان موسیقی سنتی و مذهبی. همچنین برای ما، شنیدن دوباره آن، فرصتی برای بازگشت به لحظهایست که صدایی تنها، در دل سکوت، با پروردگار جهان سخن گفت.
آثار پیشنهادی مرتبط با آواز مناجات 1 جناب دماوندی
