اذان 2 جناب دماوندی ضبط 1307
سی اُمین اثر ضبط شده محمد فلاحی، مشهور به جناب دماوندی
از آنجایی که صفحه « اذان و مناجات » جناب دماوندی در سال ۱۲۹۱ خورشیدی با استقبال چشمگیر جامعه روبرو شد، این اثر در سری دوم ضبط نیز بنا به درخواست تجارتخانه « عزرا میرحکاک »، نمایندگی شرکت بین المللی پولیفون رکورد در ایران، بار دیگر اجرا و تکثیر گردید. چنانچه در بخش مربوط به صفحه اذان ۱ توضیح داده شد، آن اثر که بعنوان نخستین اذان ضبط شده تاریخ ایران شناخته می شود، در اواخر دوره قاجار نه تنها در میان مردم ایران، بلکه بین شیعیان ساکن دیگر کشورهای منطقه، از جمله مصر، عثمانی و هندوستان، نیز با استقبال فراوانی روبرو شد، تا جایی که به پرفروشترین صفحه سنگی ایران تبدیل گشت.
نخستین صفحه اذان جناب دماوندی به درخواست دولت وقت قاجار و به سبب توانایی استثنایی او در اجرای آواز ضبط گردید؛ اما در سری دوم رکورد آثارش، این مدیریت تجارتخانه عزرا میرحکاک بود که با توجه به فروش کمنظیر و محبوبیت فراوان آثار قبلی، رسماً خواستار بازخوانی و ضبط دوباره صفحات اذان و مناجات توسط این هنرمند شد. از نکات مهم این اثر، می توان به تکرار اجرای اذان در بیات ترک و همچنین افزودن دوباره ترجمه فارسی به متن عربی، همچون اذان قبلی استاد دماوندی، اشاره کرد.
دومین اذان جناب دماوندی همراه با ترجمه فارسی
دومین صفحه اذان جناب دماوندی در استودیو تجارتخانه میرحکاک واقع در تهران ضبط شد. در سری دوم ضبط آثار این هنرمند، برخلاف رکوردهای انجام شده در سال 1291، ناظران ایرانی حضور داشتند. تکنولوژی ضبط صدا نسبت به دوره قبل، کاملاً تغییر کرده بود و اختراع نوظهور برق، برای رکورد صدا با کیفیتی بالاتر مورد استفاده قرار می گرفت. شفافیت قابل توجه تمام آثار این دوره نیز دقیقاً به همین دلیل است. صفحه اذان 2 جناب دماوندی در زمستان سال 1307 اجرا گردید. این اثر بعداً بر صفحات مشکی هفتاد و هشت دور، و با لیبل زرد رنگ شرکت پولیفون، در خارج از ایران تکثیر شد. بر روی دیگر آن، مناجات 2 قرار داشت و از جمله آثاری به شمار می آمد که در کنار آثار هنرمندانی چون قمرالملوک وزیری، نیره اعظم رومی، طیوری، سنجرانی، علی اصغر کردستانی و غیره در تبلیغات شرکت پولیفون، بر صفحات روزنامه یا مجلات دهه اول حکومت پهلوی و همچنین کاتالوگ های فروش دستگاه ها و صفحات گرامافون دیده می شد.
هر چند نام فردی که در کنار آواز جناب دماوندی ترجمه فارسی اذان را اجرا کرده، در تاریخ گم شده و تاکنون هیچ منبع معتبری نتوانسته هویت او را روشن سازد، اما یک حقیقت همچنان پابرجاست: حضور ترجمه فارسی در این اثر نه امری اتفاقی، بلکه نتیجه اصرار و حساسیت خود جناب دماوندی بوده است. او که آگاهی دقیقی از گستره مخاطبان و اهمیت فهم معنایی اذان داشت، بر این باور بود که شنوندگان فارسی زبان باید بتوانند علاوه بر زیبایی موزون متن عربی و قدرت آوایی، پیام و مفهوم آن را هم دریابند.
همین نگاه او سبب شد تا در نخستین ضبط اذانش، به سال ۱۲۹۱ خورشیدی، میرزا اسدالله خان اتابکی که یکی از نزدیکترین دوستانش و چهرهای شناختهشده در محافل هنری آن روزگار بود، همراه شود و بخش فارسی اذان را با صدایی نافذ و اجرایی دقیق بیان نماید. این سنت هنری و اندیشه پیشگامانه استاد دماوندی، بعدها در سری دوم رکورد آثارش هم حفظ شد؛ با این تفاوت که این بار فردی مسئولیت خواندن ترجمه را بر عهده گرفت که هویتش در طول زمان و به دلیل عدم اشاره به نامش بر روی لیبل صفحات، ناپدید شده است. هرچند نام او در هیچ سندی ثبت نشده و حتی جستجوی تیم تحقیقاتی ما هم نتوانسته هویت وی را آشکار کند، اما نقش او در ساختار صوتی این صفحه همچون حلقهای ضروری از یک زنجیره باقی مانده است.
هنرمندانی که در ضبط اذان 2 جناب دماوندی در سال 1307 شرکت داشتند
جناب دماوندی
خواننده
نامشخص
ترجمه اذان
آغاز سنت اذان بیات ترک با جناب دماوندی
جناب دماوندی که در اواخر عهد قاجار و سالیان آغازین دوره پهلوی از خوانندگان اثرگذار و با سابقه ایران به شمار می رفت، پیش از آن که یک مؤذن باشد، خواننده کلاسیک ایرانی و صاحب مهارت در دستگاه ها و گوشه های مختلف موسیقی بود. او به دلیل نزدیکی به مکاتب مختلف آواز ایرانی، آشنایی عمیقی با رسالات قدما داشت. به گفته خود او، این سید جعفر لاهیجی، استاد عارف قزوینی بود که موجب تسلط جناب دماوندی بر ابعاد مذهبی و بخصوص اجرای اذان شد. هر چند که تحقیقات ما نشان می دهد، رسم اذان خوانی در خانواده این هنرمند از قبل جاری بوده و حتی او از دوران کودکی نه تنها اذان می خوانده، بلکه آواز خوشی هم داشته است. استاد دماوندی به خوبی می دانست که اذان در فرهنگ موسیقایی ایران، گر چه یک متن قدسی و دینی است، اما از منظر اجرا و بیان، ظرفیت آن را دارد که در قالب دستگاهی و با تکیه بر گوشه های ریشه دار موسیقی ایرانی بیان شود.
برگزیدن گوشه بیات ترک شاید یکی از مهم ترین انتخاب های شادروان دماوندی در مسیر زندگی هنری اش بود. بیات ترک به دلیل حالات متعادل، آرامش درونی، قابلیت اوجگیری کنترل شده و نزدیکی اش به بیان عرفانی، گوشه ایست که هم توان خلق حال و هوای معنوی را دارد و هم برای بیان ملودیک جملات بلند اذان مناسب می باشد. سابقه استفاده از این گوشه در ادعیه و مناجات خوانی ایرانی سابقه ای طولانی دارد و همین امر سبب شده که انتخاب آن برای اجرای هر دو اذان جناب در 1291 و 1307، گزینشی مبتنی بر سنت و در عین حال نوآورانه تلقی شود.
در نخستین ضبط اذان جناب دماوندی که در اوایل دهه 1290 خورشیدی صورت گرفت، تکنولوژی گرامافون هنوز در ایران نوپا بود. روند ضبط کاملاً مکانیکی، کیفیت صوت محدود و نبود امکان ویرایش، اجرا را برای خواننده بسیار دشوار می کرد. در آن شرایط، استاد دماوندی اذانی خواند که هم حاوی ضرائف آوازی بود و هم سادگی و صلابت یک بیان دینی را همراه داشت. حرکت از درآمد بیات ترک، مکث های سنجیده، تأکیدهای درست بر کلمات کلیدی و سپس فرود آرام در جملات پایانی، نشان می دهد که او نه صرفاً یک مؤذن بلکه خواننده ای آگاه به ساختار دستگاهی بوده است. اهمیت این اجرا تنها در قدمتش نیست؛ بلکه در نوع اجرای آن است: اذانی ایرانی، کاملاً منطبق با قواعد آوازی و در عین حال بدون افراط یا تحریرهای خارج از شأن متن.
متن اذان 2 جناب دماوندی
اَللّهُ اَکبَرُ
بزرگ است خدای عز و جل
اَللّهُ اَکبَرُ (سه مرتبه)
بزرگ است خدای يکتای بي همتا
اَشْهَدُ اَنْ لا اِلَهَ إِلاَّ اللّهُ
شهادت می دهم که نيست خدايی جز خداوند تبارک و تعالی
اَشْهَدُ اَنْ لا اِلَهَ إِلاَّ اللّهُ
اَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ
شهادت ميدهم که محمد رسول خداست
اَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ
صَلَواتُ الله و السلامُ عَلَيه
اَشْهَدُ أَنَّ مُولانا عَلِياً وَلِي اللّهِ (دو مرتبه)
صلي الله عليه و آله
حَيِّ عَلَي الصَّلاةِ (دو مرتبه)
حَيِّ عَلَي الْفَلاحِ (دو مرتبه)
حَيِّ عَلي خَيرِ الْعَمَلِ (دو مرتبه)
اَللّهُ اَکبَرُ (دو مرتبه)
لا اِلَهَ إِلاَّ اللّهُ (دو مرتبه)
اذان 2 جناب دماوندی؛ نقطه عطف موسیقی مذهبی ایران
از نکات مهم و کمتر شناخته شده زندگی هنری جناب، وجود دو ضبط متفاوت اذان و مناجات توسط او است. تا پیش از پژوهش های جدید و نوشته شدن کتاب جامع زندگی و آثار او توسط کیان فلاحی، بسیاری از پژوهشگران تنها به ضبط نخستین اذان دماوندی اشاره کرده بودند. اما واقعیت آن است که در سال های بعد و به ویژه در دوره دوم رکورد آثار این هنرمند، او بار دیگر اذانی را در فضای استودیویی جدید و با کیفیت صوتی بالاتر ثبت کرد. دومین اجرا در شرایطی انجام شد که تکنولوژی ضبط صدا کاملاً تغییر کرده بود؛ برق جایگزین سیستم های مکانیکی شده بود و حضور ناظران ایرانی در استودیو، ضبط را متحول می ساخت. همین تفاوت ها باعث گردید که صفحه اذان 2 جناب دماوندی با کیفیت بالاتری شنیده شود. جالب آن که هر دو اذان استاد دماوندی، هرچند از نظر ملودیک و ساختار گوشه بیات ترک با یکدیگر نزدیکی دارند، اما هر یک بیان و حال و هوای مستقل خود را دارند.
نکته مهم دیگر، تأثیرگذاری تاریخی این اجراها است. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که اذان خوانده شده در بیات ترک توسط جناب دماوندی، در آن زمان مسیری را گشود که بعدها توسط بزرگانی چون تاج اصفهانی، موذن زاده اردبیلی، آقاتی، ذبیحی و صبحدل ادامه یافت. نخستین اذان تاج اصفهانی در سال ۱۳۰۶ خورشیدی، بدون شک متأثر از سنتی بود که دماوندی بنا نهاده بود. این موضوع نشان میدهد که جناب دماوندی آغازگر شیوهای بود که بعدها در سراسر ایران فراگیر شد. اگر چه هر یک از این بزرگان سبک شخصی خود را داشتند، اما ریشه مشترک بسیاری از این شیوهها را باید در تجربه اولیه جناب دماوندی و حتی انتقال سینه به سینه سنت اجرای اذان گویی در ایران جستجو کرد.
در نهایت، اجرای اذان توسط جناب دماوندی را نه تنها باید یک رویداد موسیقایی مهم، بلکه سندی فرهنگی و تاریخی دانست؛ سندی صوتی که چگونگی شکلگیری سنت آوازی اذان در ایران را بازتاب میدهد. کشف ضبط دوم اذان و مناجات این هنرمند، که سال ها از چشم پژوهشگران دور مانده بود، اهمیت پژوهش های جدید درباره زندگی و آثار او را دو چندان می کند. این آثار نشان می دهند که استاد دماوندی تنها یک خواننده یا موذن ساده نبود؛ بلکه هنرمندی بود که با آگاهی کامل، خود سنتی را پایه گذاشت که امروزه بخشی از هویت شنیداری و مذهبی ایران است.
آثار پیشنهادی مرتبط با اذان 2 جناب دماوندی
