آواز شور 2 جناب دماوندی ضبط 1291

آواز شور 2 جناب دماوندی؛ از جفای دلبر تا وفای عاشق

در میان آثار ضبط‌ شده از جناب دماوندی، آواز شور ۲ جایگاهی ویژه دارد. این اثر، نه‌ فقط ادامه‌ ای بر همکاری هنرمندانه‌ او با میرزا اسدالله‌ خان اتابکی بلکه بازتابی از درک عمیق او از پیوند میان کلام شعر و حالت موسیقایی دستگاه شور می باشد. در این قطعه زنده یاد دماوندی، دقیقاً همان سروده فروغی بسطامی را که برای اچرا بر روی دیگر این صفحه، یعنی آواز شور 1 انتخاب کرده بود، دوباره برگزیده است. این دوبیتی فروغی بسطامی از جمله نمونه‌ های درخشان شعر عاشقانه در سنت غزل فارسی می باشد که با زبانی فشرده، اما سرشار از معنا، رابطه عاشق و معشوق را در افقی اخلاقی، تقدیری و وجودی ترسیم می‌کند. انتخاب این شعر توسط محمد فلاحی، مشهور به جناب دماوندی، برای ضبط در سال ۱۲۹۱ خورشیدی و اجرای آن در آواز شور، آن هم در دو صفحه مستقل با عنوان‌ های شور ۱ و شور ۲،  نه‌ تنها از ذوق ادبی او حکایت دارد، بلکه نشان‌دهنده درک عمیق وی از پیوند شعر، موسیقی و زمانه تاریخی است.

در بیت نخست، « بر آن سرم که جفای تو را به جان بخرم – در این معامله گر عمر من وفا بکند »، عاشق با بیانی قاطع از تصمیمی آگاهانه سخن می‌ گوید. تعبیر « بر آن سرم » نشانه اراده‌ ای استوار و انتخابی آگاهانه می باشد، نه تسلیم منفعلانه. عاشق جفای معشوق را نه‌ تنها می‌ پذیرد، بلکه آن را « به جان می‌ خرد »؛ یعنی رنج را سرمایه‌ ای برای معنا بخشیدن به حیات خود می‌داند. عبارت « معامله » در مصراع دوم، عشق را به عرصه دادوستد می‌کشاند، اما نه معامله‌ ای مادی، بلکه داد و ستدی وجودی که در آن عمر، سرمایه است و رنجِ عشق، بهای وصال یا حتی بهای خودِ عاشق بودن. شرط « گر عمر من وفا بکند » نیز یادآور ناپایداری زمان و آگاهی شاعر از محدودیت حیات انسانی است؛ عشقی که در سایه فنا معنا می‌یابد.

بیت دوم، « سزای مردم بیگانه را دهم روزی – که روزگار مرا با تو آشنا بکند »، لایه ‌ای دیگر به این ساختار معنایی می‌افزاید. در این‌جا، عاشق خود را در موقعیتی می‌بیند که هنوز « بیگانه » محسوب می‌شود؛ بیگانگی‌ای که نه از فقدان عشق، بلکه از فقدان آشنایی رسمی یا تقدیری با معشوق ناشی می‌شود. وعده « روزی » که در آن، روزگار این آشنایی را رقم خواهد زد، شعر را به قلمرو انتظار و امید می ‌کشاند. نکته ظریف آن است که شاعر، عامل اصلی این دگرگونی را « روزگار » می‌داند، نه اراده فردی. این نگاه، ریشه در سنت تقدیرگرایانه شعر فارسی دارد؛ جایی که عشق، امری فراتر از خواست فردی و تابع گردش ایام تلقی می‌ شود.

از منظر موسیقایی، انتخاب این شعر برای آواز شور، انتخابی کاملاً سنجیده است. دستگاه شور، با حال ‌و هوای تأملی، حزن‌آلود و در عین حال صمیمی خود، بستری مناسب برای بیان چنین مفاهیمی فراهم می‌کند. شور، دستگاهی است که به‌طور سنتی با مضامین عاشقانه، فراق، انتظار و درد درونی پیوند خورده است. مضامین « جفا »، « عمر »، « بیگانگی» و « آشنایی » در این شعر، به‌ خوبی با فواصل و مدولاسیون‌ های شور هم‌خوانی دارد و امکان بسط عاطفی و تحریری را برای خواننده فراهم می‌ آورد.

از دیگر سو اجرای این شعر در دو روی صفحه شور، آواز شور ۱ و شور ۲، بسیار قابل تأمل است. این تکرار، نه نشانه کمبود رپرتوار، بلکه بیانگر اهمیت ویژه شعر برای خواننده است. ممکن است در هر اجرا، دماوندی با تغییراتی ظریف در تحریر، تأکید یا جمله‌ بندی آوازی، بر جنبه‌ای خاص از معنا انگشت گذاشته باشد؛ گاه بر « جفا » و رنج عاشقانه، و گاه بر « امید آشنایی » و وعده روزگار. چنین رویکردی، خواننده را از مجری شعر بودن به مفسر و راوی آن نیز بدل می‌ کند.